در دنیای امروز که فناوری خودروها با شتابی سرسام آور پیش می رود، نقش «روغن گیربکس» دیگر صرفا یک روان کننده مکانیکی نیست. این سیال دقیق و مهندسی شده، در گیربکس های مدرن نقشی مشابه خون در بدن انسان دارد؛ کوچکترین اشتباه در انتخاب یا تعویض آن می تواند منجر به مرگ تدریجی گیربکس شود. به ویژه در خودروهایی با گیربکس CVT، تیپترونیک و دوکلاچه (DCT)، روغن نه تنها وظیفه روانسازی دارد بلکه کنترل دما، انتقال نیرو و حتی هماهنگی الکترونیکی سیستم را بر عهده گرفته است.
شناخت ماهیت گیربکس های مدرن
گیربکس CVT
درگیربکسCVT، خبری ازدنده های سنتی نیست. انتقال نیرو از طریق دو پولی مخروطی و یک تسمه یا زنجیر فلزی انجام می شود. راز عملکرد نرم وبدون ضربه این سیستم، دراصطکاک کنترل شده بین پولی ها و تسمه نهفته است. بنابراین، روغن باید بتواند در هر لحظه تعادل دقیقی میان چسبندگی و لغزندگی ایجاد کند. اگر روغن بیش از حد لیز باشد، تسمه سر می خورد و اگر بیش از اندازه چسبنده باشد، سایش افزایش می یابد. از همین رو،تنها روغن هایی با فرمول اختصاصی Fluid CVTبرای این گیربکس ها مناسب هستند؛ استفاده از ATFهای معمولی در این سیستم حکم تزریق خون اشتباه به بدن را دارد.
گیربکس تیپ ترونیک AT (با حالت دستی)
تیپ ترونیک ها نسل میانه ای از گیربکس های کلاسیک اتومات و نیمه دستی هستند. در این سیستم، همان مبدل گشتاورهیدرولیکی حضور دارد، اما راننده میتواند بهصورت دســتی دندهها را تعویض کند. وظیفه روغن در اینجا دوگانه است: انتقال نیرو در مبدل گشتاور و روانکاری بخش های مکانیکی. بنابراین، روغن های مخصوص ATFبا تاییدیه سازنده ( نظیر Mercon LV ، Dexron VI یا 4+ATF ) باید انتخاب شوند. انتخاب روغن اشتباه، باعث تاخیر در تعویض دنده ها، افزایش دمای کاری و لرزش در حرکت خودرو می شود.
گیربکس دوکلاچهDCT
گیربکس های دوکلاچه، پیچیده ترین نوع ازجعبه دنده های امروزی هستند. این سیستم در واقع دو گیربکس نیمه مستقل دارد که به صورت متناوب دنده ها را درگیر می کنند. روغن در این نوع گیربکس ها، علاوه بر خنک کاری چرخدنده ها، وظیفه دارد کنترل عملکرد کلاچ های ترو خشک را نیز برعهده گیرد. درگیربکس های دوکلاچه خشک (Dry CUT)، معمولاً روغن مخصوص چرخدنده ها استفاده می شود، اما در مدل های تر (Wet DCT) باید از روغن هایی استفاده کرد که اصطکاک دقیق بین صفحات کلاچ را تنظیم کنند. استفاده از روغن اشتباه در DCT، به سرعت موجب لغزش، داغ شدن کلاچ و افت عملکرد می شود.
چرا روغن مخصوص هرگیربکس حیاتی است؟
سازندگان خودروها، برای هر نـوع گیربکس، روغنی با ترکیب شیمیایی و افزودنی های دقیق تعریف کرده اند. افزودنی هایی مانند ضدکف، ضداکسیداسیون، مواد افزایش دهنده شاخص گرانروی و اصلاح کننده اصطکاک، همگی به طور خاص با نیازهای آن گیربکس طراحی می شوند. به بیان ساده تر، روغن گیربکس CVT نمی تواند درگیربکس تیپ ترونیک یا DCT کارکند؛زیرا پارامترهای اصطکاکی، دمای کاری و فشار هیدرولیک در هرکدام متفاوت است. برای نمونه، روغن CVT باید اصطکاک را کاهش دهد تا تسمه نلغزد، در حالی که روغن DCTباید اصطکاک را افزایش دهد تا صفحات کلاچ درگیر شوند. این تضاد، نشان می دهد که استفاده از روغن جایگزین، حتی اگر از نظر ویسکوزیته مشابه باشد، می تواند مخرب باشد.
نشانه های هشداردهنده دراستفاده از روغن نامناسب
- تغییر رفتار تعویض دنده ها: تأخیر، ضربه یا لغزش در هنگام شتابگیری.
- افزایش صدا و لرزش درحین حرکت: نشانه کمبود یا کاهش خاصیت روانکاری روغن.
- افزایش دمــای گیربکس: روغن اشــتباه معمــولاً توان خنک کاری کافی ندارد.
- روشن شدن چراغ خطای گیربکس یا Check Transmission : یکی از اولین نشانه های خطا در فشار یا دمای روغن است. در صورت مشاهده چنین علائمی، باید فوراً روغن تخلیه و با نمونه استاندارد جایگزین شود. حتی چند صدکیلومتر رانندگی باروغن نامناسب می تواند منجر به هزینه های چند ده میلیونی شود.
توصیه های نگهداری و تعویض
تاییدیه سازنده خودرو پیروی کنید. همیشه نوع روغن در دفترچه راهنما مشخص شده و حتی برندهای مجاز معرفی می شوند. تعویض منظم را جدی بگیرید. برخلاف باور عمومی، بسیاری از گیربکس ها «عمر نامحدود روغن» ندارند. در کارکرد شهری و ترافیکی، تعویض دربازه های 40 تا۶۰ هزار کیلومتر توصیه می شود.
زمان تعویض روغن؛ نه زود، نه دیر
یکی از باورهای اشتباه میان رانندگان این است که روغن گیربکس «عمر دائمی» دارد. در حالی که حتی در بهترین شرایط، اکیداسیون، حرارت و آلودگی فلزی به تدریج خواص روانکاری روغن را از بین می برد. در خودروهای با کارکرد شهری و ترافیک سنگین، توصیه می شود روغن گیربکس بین 40 تا60 هزارکیلومتر تعویض شود. برای خودروهای مجهز به گیربکسCVT وDCT، توجه به بازه زمانی تعیین شده توسط کارخانه اهمیت دو چندان دارد، چراکه تأخیر در تعویض روغن باعث کاهش کیفیت تعویض دنده، افزایش مصرف سوخت و استهلاک سریع پمپ هیدرولیک می شود.
برگرفته از روزنامه دنیای خودرو